Ông Trump liên tục dọa tấn công Iran nhưng lại hủy kế hoạch để mở cửa đối thoại, tuy nhiên những yêu cầu từ Tehran khiến Washington rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan.
Chiến lược ngoại giao của Tổng thống Donald Trump đối với Iran hiện rơi vào bế tắc phức tạp, khi những lời đe dọa quân sự lặp đi lặp lại không thể chuyển hóa thành bước tiến đàm phán thiết thực. Các tín hiệu gửi đi từ Washington và Tehran cho thấy hai bên đang bị kẹt trong một vòng lặp gồm những lời cảnh báo mạnh mẽ từ phía Mỹ và những điều kiện khó chấp nhận từ phía Iran.
Chiến dịch "maximum pressure" (áp lực tối đa) mà ông Trump từng áp dụng đã tạo ra tình thế khó xử cho chính bản thân Tổng thống. Mỗi lần dọa tấn công, ông lại phải suy nghĩ kỹ về hậu quả kinh tế, quân sự và địa chính trị. Mỗi lần hủy kế hoạch hành động để mở cửa đàm phán, ông lại bị đánh giá là thiếu quyết liệt. Tình thế này phản ánh sự mâu thuẫn sâu sắc giữa mục tiêu chính trị nội bộ của Washington và thực tế địa geopolitical phức tạp ở Trung Đông.
Vòng lặp của những lời đe dọa và sự hủy bỏ
Trong suốt nhiều tháng qua, Tổng thống Trump đã công khai dọa nạt Iran với các biểu hiện quân sự "đánh lớn". Các tuyên bố này thường được đưa ra qua các kênh truyền thông, tạo ra sự bất ổn trên thị trường năng lượng toàn cầu và làm căng thẳng tình hình ở vùng Vịnh. Giá dầu thô liên tục dao động, các công ty bảo hiểm tăng phí bảo hiểm cho các tàu thuyền đi qua Eo biển Hormuz, và các đối tác của Mỹ ở Trung Đông đặt câu hỏi về sự ổn định của cam kết bảo vệ từ Washington.
Tuy nhiên, sau mỗi lần đe dọa, ông Trump lại rút lui. Lý do được đưa ra thường là để tạo cơ hội cho cuộc đàm phán, nhấn mạnh rằng ông sẵn sàng gặp gỡ lãnh đạo Iran "mà không có điều kiện tiên quyết". Cách tiếp cận này được ông gọi là "diplomacy through strength" (ngoại giao qua sức mạnh), nhưng hiệu quả của nó vẫn còn là câu hỏi lớn.
Chiến lược này tạo ra một vòng lặp mệt mỏi: mỗi lần dọa tấn công được theo sau bởi những tín hiệu hòa giải, rồi lại quay lại dọa nạt. Điều này làm giảm độ tin cậy của các tuyên bố từ Washington và khiến Iran có cơ hội để thử thách giới hạn của Mỹ. Cách tiếp cận này cũng gây lo ngại trong cộng đồng quốc tế rằng một cuộc xung đột vô tình có thể xảy ra do sự hiểu lầm hoặc tính toán sai lầm từ một bên.
Những điều kiện "không thể chấp nhận" từ Tehran
Khi các cánh cửa đàm phán được mở ra, Iran đã nhanh chóng đặt ra những yêu cầu mà Washington coi là quá khắt khe. Theo các báo cáo từ những người am hiểu vấn đề này, Tehran yêu cầu Mỹ phải dỡ bỏ toàn bộ hệ thống trừng phạt trước khi có bất kỳ cuộc đàm phán nào về chương trình hạt nhân hoặc các vấn đề khu vực khác.
Yêu cầu này tạo ra một bế tắc cơ bản: Washington muốn sử dụng các biện pháp trừng phạt như một "mũi nhọn" trong các cuộc đàm phán, để buộc Iran phải thỏa hiệp về chương trình hạt nhân, các hoạt động quân sự trong khu vực, và hỗ trợ cho các nhóm vũ trang. Nhưng Iran lại muốn dỡ bỏ trừng phạt trước tiên, để có thể "thở được" trước khi bàn cãi về các vấn đề khác.
Sự mâu thuẫn này không phải là mới. Nó xuất phát từ lịch sử dài của bất tin lẫn nhau giữa hai quốc gia. Iran nhớ lại những lần Mỹ từng cam kết nhưng rồi rút lui, chẳng hạn như khi Tổng thống Trump rút khỏi Hiệp định Hạt nhân Toàn diện (JCPOA) vào năm 2018. Washington, từ phía của mình, lo sợ rằng nếu dỡ bỏ trừng phạt quá sớm, Iran sẽ không có động lực để tuân thủ bất kỳ thỏa thuận nào.
Bối cảnh lịch sử và những hậu quả của quyết định năm 2018
Để hiểu rõ tình thế hiện tại, cần nhìn lại quyết định của ông Trump vào năm 2018 khi rút khỏi JCPOA. Hiệp định này, được ký kết vào năm 2015 dưới thời Tổng thống Barack Obama, được xem là một bước đột phá ngoại giao. Nó yêu cầu Iran giới hạn chương trình hạt nhân dân sự và cho phép các cuộc kiểm tra quốc tế, đổi lấy việc dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt quốc tế.
Khi ông Trump rút khỏi hiệp định này, ông lập luận rằng nó không đủ mạnh để giải quyết mối đe dọa từ Iran, đặc biệt là liên quan đến chương trình tên lửa và các hoạt động quân sự ở Trung Đông. Ông tái áp dụng các biện pháp trừng phạt kinh tế cực kỳ nặng nề, nhằm "cơn đói" nền kinh tế Iran và buộc nước này phải quay lại bàn đàm phán với những yêu cầu mới từ Mỹ.
Tuy nhiên, hậu quả của chiến lược này không như ông Trump dự kiến. Thay vì nhượng bộ, Iran đã tăng cường hoạt động hạt nhân, vượt qua những giới hạn được đặt ra trong JCPOA. Nền kinh tế Iran suy thoái, nhưng chính phủ vẫn duy trì chương trình hạt nhân và tăng cường hỗ trợ cho các nhóm vũ trang ở Iraq, Syria, Lebanon, và Yemen. Chiến lược "maximum pressure" do đó không đạt được mục tiêu của nó.
Những khó khăn trong việc tìm kiếm điểm chung
Hiện tại, cả Washington và Tehran đều bị kẹt trong một tình thế khó xử. Ông Trump muốn đạt được một "thỏa thuận tốt hơn" với Iran, nhưng Iran không sẵn sàng đàm phán từ vị trí yếu thế. Các cuộc đàm phán gián tiếp thông qua các trung gian quốc tế đã diễn ra, nhưng tiến triển chậm chạp.
Một trong những vấn đề cốt lõi là sự thiếu tin tưởng lẫn nhau. Iran lo sợ rằng bất kỳ thỏa thuận nào với ông Trump cũng có thể bị huỷ bỏ bởi một tổng thống Mỹ khác hoặc thậm chí bởi chính ông Trump nếu tái đắc cử. Washington, từ phía của mình, không tin rằng Iran sẽ tuân thủ bất kỳ thỏa thuận nào về chương trình hạt nhân hoặc các hoạt động quân sự.
Bên cạnh đó, các bên liên quan khác ở Trung Đông cũng có ảnh hưởng đáng kể. Israel lo sợ rằng bất kỳ thỏa thuận nào giữa Mỹ và Iran có thể làm yếu đi khả năng của nước này để bảo vệ chính mình. Các quốc gia Arab trong vùng, đặc biệt là Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, cũng quan tâm đến sự cân bằng quyền lực ở khu vực này.
Tình thế hiện tại cho thấy rằng việc đạt được một thỏa thuận toàn diện giữa Mỹ và Iran sẽ là một quá trình dài, phức tạp và đầy những thách thức. Ông Trump sẽ phải cân bằng giữa mục tiêu chính trị nội bộ (thể hiện sức mạnh, đạt được một "thỏa thuận tốt") và thực tế quốc tế (Iran không sẵn sàng nhượng bộ quá nhiều, các bên liên quan khác có những mối quan tâm riêng). Những lời đe dọa tiếp tục và những tín hiệu hòa giải gián đoạn sẽ có thể tiếp tục diễn ra trong thời gian tới, cho đến khi một trong hai bên sẵn sàng thỏa hiệp đáng kể hoặc cho đến khi một sự kiện ngoài dự kiến làm thay đổi tình thế.
